Grammatica

Grammatica

Verdieping – Declinaties en klemtonen bij zelfstandige naamwoorden

Verdieping – Declinaties en klemtonen bij zelfstandige naamwoorden

Declinaties en vervoegingen gaan over rijtjes. Declinaties gaan over naamvalsrijtjes die je kunt groeperen waardoor er iets van herkenbaarheid komt.

De informatie over de declinaties is gebaseerd op hoofdstuk 2 van Russische grammatica van Peter Houtzagers (red.)

Declinaties en accenttypen bij zelfstandige naamwoorden

De uitgangen van naamvallen zijn in verschillende groepen in te delen. Zo zijn er naamvalsuitgangen voor persoonlijke voornaamwoorden, bijvoeglijke naamwoorden en zelfstandige naamwoorden. De persoonlijke voornaamwoorden en bijvoeglijke naamwoorden zijn qua verbuigingen zo homogeen, dat dat moeilijk nog verder in een structuur te passen valt. De verbuigingen van de zelfstandige naamwoorden laten echter grote variatie zien in klemtoon (qua uitgangen valt het nog mee). Volgens Houtzagers passen de zelfstandige naamwoorden in drie verbuigingsklassen of declinaties en zijn er zes accenttypen voor de klemtoon.

Declinaties

Er zijn drie declinaties:

Eerste declinatie <1> – mannelijke zelfstandige naamwoorden eindigend op een medeklinker en onzijdige zelfstandige naamwoorden eindigend op –о,е of ё

Tweede declinatie <2> – mannelijke zelfstandige naamwoorden eindigend op –а of –я en vrouwelijke zelfstandige naamwoorden niet eindigend op een medeklinker

Derde declinatie <3> – alle zelfstandige naamwoorden die niet onder de voorwaarden van hierboven vallen

Veel leenwoorden worden niet verbogen en vallen dus niet onder een declinatie.

De derde declinatie zal hier niet verder behandeld worden, omdat daar slechts enkele woorden onder vallen. Het is goed om de verbuigingen (à la тетра́дь) te kennen, maar om hier de losse woorden te behandelen voert te ver. Als je hier toch meer over wilt weten, verwijs ik je naar de Russische grammatica van Peter Houtzagers (red.).

 

Accenttypen

De zes accepttypen zijn als volgt:

{a} klemtoon valt in alle gevallen op de stam

{b} klemtoon valt in alle gevallen op de uitgang

{c} klemtoon valt in het enkelvoud op de stam; in het meervoud op de uitgang

{d} klemtoon valt in het enkelvoud op de uitgang; in het meervoud op de stam

{e} klemtoon valt in het enkelvoud en nominatief meervoud op de stam, in de overige gevallen van meervoud op de uitgang

{f} klemtoon valt in alle gevallen op de uitgang, behalve in nominatief meervoud – dan valt de klemtoon op de stam

Het merendeel van de Russische zelfstandige naamwoorden valt onder type {a}. Het zijn echter juist de veelgebruikte zelfstandige naamwoorden die in de andere categorieën vallen.

Nieuwe zelfstandige naamwoorden vallen bijna automatisch in type {a} (soms in type {b}, {c} of {d}). Er worden geen nieuwe zelfstandige naamwoorden toegevoegd aan typen {e} en {f}.

 

Declinaties en accenttypen

De magie begint als je de accenttypen gaat combineren met de declinaties. Per geslacht worden de bijzonderheden van de declinaties en de accenttypen besproken.

Mannelijk

Declinatie <1> + accenttype {a}: restcategorie. Overgrote meerderheid van zelfstandige naamwoorden valt hieronder. Voorbeeld: заво́д (fabriek) of ме́сяц (maand).

Declinatie <1> + accenttype {b}: de meeste woorden met een nominatief enkelvoud eindigend op: -е́ц, -ёк, -о́к, -а́рь, -я́рь, -и́к, -ни́к, -щи́к, -и́ч, -а́ч, -а́к, -я́к, -у́к, -ю́к, -ы́к, -у́н, -ы́ш, -ёж, -а́ш, -а́ж; een aantal woorden waarvan je het helaas niet kunt zien aan de vorm. Voorbeeld: язы́к (taal/tong) of мая́к (vuurtoren).

Declinatie <1> + accenttype {c}: zelfstandige naamwoorden met een nominatief meervoud eindigend op -а́ of -я́; eenlettergrepige woorden die onbezield zijn en eindigen op een harde medeklinker of –й. Voorbeeld: чай (thee) of суп (soep).

Declinatie <1> + accenttype {d}: kleine groep woorden die in het meervoud een –й in de stam erbij krijgen. Voorbeeld: лист (boomblad).

Declinatie <1> + accenttype {e}: zelfstandige naamwoorden eindigend op –ь en een vluchtige klinker; nog een klein aantal woorden die je helaas niet kunt herkennen. Voorbeeld: гость (gast) of Бог (God).

Declinatie <1> + accenttype {f}: de woorden конь (paard), гвоздь (spijker), гусь (gans), червь (worm).

Declinatie <2>: algemene stelregel: ligt de klemtoon in nominatief enkelvoud, dan valt het zelfstandig naamwoord onder accenttype {a}. Ligt de klemtoon in nominatief enkelvoud op de uitgang, dan valt het zelfstandig naamwoord onder accenttype {d}. Uitzondering is дя́дя (oom); dat valt onder accenttype {c}.

Vrouwelijk

Declinatie <2>: algemene stelregel: ligt de klemtoon in nominatief enkelvoud, dan valt het zelfstandig naamwoord onder accenttype {a}. Ligt de klemtoon in nominatief enkelvoud op de uitgang, dan valt het zelfstandig naamwoord onder accenttype {d}. Voorbeelden: ка́рта (kaart) versus вода́ (water).

Declinatie <2> + accenttype {b}: een aantal woorden eindigend op -ня́; veel woorden die alleen in enkelvoud voorkomen. Voorbeeld: мечта́ (droom) of длина́ (lengte).

Declinatie <2> + accenttype {f}: ongeveer dertig zelfstandige naamwoorden die niet aan vorm of betekenis te herkennen zijn. Voorbeeld: слеза́ (traan) of губа́ (lip)

Onzijdig

Declinatie <1> + accenttype {a}: de meeste meerlettergrepige woorden met een klemtoon op de stam in nominatief enkelvoud. Voorbeeld: зда́ние (gebouw) of ударе́ние (klemtoon).

Declinatie <1> + accenttype {b}: woorden die gevormd zijn met de achtervoegsels –ство́, (meestal) -цо́ of -ко́. Voorbeeld: божество́ (godheid).

Declinatie <1> + accenttype {c}: de meeste niet-afgeleide zelfstandige naamwoorden met klemtoon op de stam in nominatief enkelvoud. Voorbeeld: сло́во (woord) of де́ло (zaak).

Declinatie <1> + accenttype {d}: de meeste niet-afgeleide zelfstandige naamwoorden met klemtoon op de uitgang in nominatief enkelvoud; woorden die in het meervoud een –й in de stam erbij krijgen. Voorbeeld: письмо́ (brief) of яйцо́ (ei).

Declinatie <1> + accenttype {e}: de woorden о́ко (oog (archaïsch)) en у́хо (oor).

Declinatie <1> + accenttype {f}: de woorden крыльцо́ (bordes) en плечо́ (schouder).

Helaas geldt ook voor de principes hierboven beschreven: er zijn altijd uitzonderingen…

Dankjewel!